Geplaatst op 09 juli 2026
Vrije advocaatkeuze bij rechtsbijstandverzekeringen; prejudiciële vragen aan de Hoge Raad; een vervolg
Eerder schreef ik over de prejudiciële vragen die zijn voorgelegd aan de Hoge Raad over de vrije advocaatkeuze bij rechtsbijstandverzekeringen. Inmiddels is de conclusie in deze kwestie genomen. Waar ging het in deze kwestie alweer over?
De kwestie
De kwestie speelt tussen Stichting Achmea Rechtsbijstand (SAR) en een verzekerde. Verzekerde heeft een arbeidsconflict met haar werkgever en schakelt zelf een advocaat in en doet een beroep op haar rechtsbijstandsverzekering (SAR). SAR wil de kosten van de advocaat om meerdere redenen niet betalen. SAR heeft door het handelen van verzekerde niet kunnen inschatten of er een redelijke kans van slagen is. En daarnaast worden de kosten van het buitengerechtelijke traject niet vergoed. In de polisvoorwaarden is hiervoor een uitsluiting opgenomen. Verzekerde vindt dat dit een beperking van haar recht op vrije advocaatkeuze is. Het Gerechtshof heeft, gezien de impact op rechtsbijstandsverzekeringen in zijn algemeenheid, prejudiciële vragen gesteld aan de Hoge Raad.
Juridisch
Artikelen 201(1)(a) van Richtlijn 2009/138/EG en 4:67(1)(a) Wft kennen bepalingen die bepalen dat een verzekerde bij een rechtsbijstandsverzekering het recht moet hebben een advocaat te kiezen. De vraag die hierbij opkomt is hoe ver dit recht gaat. Gaat dat vrije keuzerecht pas op zodra een gerechtelijke of administratieve procedure is gestart, of ook al in de buitengerechtelijke (voor)fase?
Europese uitspraken
Op Europees niveau is al langer een lijn te zien dat het recht op vrije advocaatkeuze ruim uitgelegd moet worden. Denk hierbij aan de arresten van het Hof van Justitie-zaken in de zaken Sneller/DAS en Vlaamse Balies. Deze arresten laten zien dat vrije advocaatkeuze ook kan gelden in situaties vóór het formele proces. Met, kort gezegd, als kanttekening dát de kwestie kan uitmonden in een procedure.
Conclusie AG Drijber
Dat is ook de lijn in de conclusie van de AG Drijber. De opvatting wordt verworpen dat het recht op vrije advocaatkeuze al ontstaat zodra een juridisch geschil bestaat. Volgens hem volgt dat niet uit de tekst, de geschiedenis of de rechtspraak van het Hof van Justitie. Een dergelijke uitleg zou bovendien leiden tot een vrijwel volledige uitholling van het naturamodel van rechtsbijstandverzekeringen. Anderzijds vindt de procureur-generaal dat het recht ook niet pas ontstaat op het moment dat een procedure formeel aanhangig is gemaakt.
Objectieve benadering
Er wordt dan ook een functionele tussenoplossing voorgesteld. Het recht op vrije advocaatkeuze ontstaat zodra objectief kan worden vastgesteld dat:
- het aannemelijk is dat een gerechtelijke of administratieve procedure zal worden gestart; én
- die procedure ertoe kan leiden dat de rechtspositie van de verzekerde wordt vastgesteld.
Hierbij moet opgemerkt worden dat het gaat om gerechtelijke procedures, maar ook om voorbereidende werkzaamheden zoals verzoeken en leggen van conservatoir beslag en het voeren van schikkingsonderhandelingen zodra aannemelijk is dat een gerechtelijke procedure wordt gestart. Ook schaart de AG mediation, al is het met een aarzeling, en geschillencommissies hieronder. Dat geldt ook voor bindend-adviesprocedures en arbitrageprocedures.
De beoordeling moet objectief plaatsvinden. Doorslaggevend is niet of de verzekerde zelf graag wil procederen. Ook niet of juist de verzekeraar dat verwacht. Doorslaggevend is of naar objectieve maatstaven voldoende aannemelijk is dat een procedure zal volgen. Daarmee wordt voorkomen dat het recht afhankelijk wordt van een eenzijdige beslissing van de verzekeraar. Ook wordt voorkomen dat iedere buitengerechtelijke behandeling automatisch vrije advocaatkeuze oplevert.
Polisvoorwaarden
Polisvoorwaarden die bepalen dat een zaak alleen wordt uitbesteed als een procedure een redelijke kans van slagen heeft of economisch verantwoord is, zijn in beginsel toelaatbaar. Die voorwaarden mogen echter niet zover gaan dat het Europese recht op vrije advocaatkeuze feitelijk illusoir wordt gemaakt. Ook is het toegestaan om in de algemene voorwaarden een afkoopbeleid op te nemen. Voorwaarde hiervoor is wel dat de verzekerde dan volledig schadeloos wordt gesteld. Dit is inherent aan het feit dat een rechtsbijstandsverzekering een schadeverzekering betreft.
Conclusie
De conclusie van de AG probeert daarmee een middenweg te vinden tussen twee uitersten. Enerzijds het standpunt dat vrije advocaatkeuze pas ontstaat na het formeel starten van een procedure. Anderzijds het standpunt dat dit recht al geldt vanaf het eerste juridische conflict. Deze benadering doet het meeste recht aan zowel de Europese rechtspraak als aan het stelsel van de Nederlandse rechtsbijstandverzekering. Nu is het aan de Hoge Raad; wordt vervolgd….
Mocht uw rechtsbijstandsverzekeraar de toegang tot een externe advocaat weigeren en u twijfelt hieraan? De advocaten van Gommer Advocaten kijken graag met u mee.
