Geplaatst op 06 januari 2026
Vrije advocaatkeuze bij rechtsbijstandverzekeringen; prejudiciële vragen aan de Hoge Raad
Hoe ver gaat de vrije advocaatkeuze bij rechtsbijstandsverzekeringen, dat is een vraag die al geruime tijd speelt. Op Europees niveau is al langer een ruime lijn te zien. Gerechtshof ’s-Hertogenbosch heeft nu in haar arrest d.d. 25 november 2025 prejudiciële vragen gesteld over deze vrije advocaatkeuze aan de Hoge Raad.
Achtgrond
Artikelen 201(1)(a) van Richtlijn 2009/138/EG en 4:67(1)(a) Wft kennen bepalingen die bepalen dat een verzekerde bij een rechtsbijstandsverzekering het recht moet hebben een advocaat te kiezen. De vraag die hierbij opkomt is hoe ver dit recht gaat. Gaat dat vrije keuzerecht pas op zodra een gerechtelijke of administratieve procedure is gestart, of ook al in de buitengerechtelijke (voor)fase?
Europese uitspraken
Op Europees niveau is al langer een lijn te zien dat het recht op vrije advocaatkeuze ruim uitgelegd moet worden. Denk hierbij aan de arresten van het Hof van Justitie-zaken in de zaken Sneller/DAS en Vlaamse Balies. Deze arresten laten zien dat vrije advocaatkeuze ook kan gelden in situaties vóór het formele proces. Met, kort gezegd, als kanttekening dát de kwestie kan uitmonden in een procedure.
Wat speelt er in de kwestie bij het gerechtshof?
De casus gaat om een verzekerde met een rechtsbijstandverzekering bij Stichting Achmea Rechtsbijstand (SAR), die juridische kosten maakte door een externe advocaat in te schakelen in een arbeidsconflict. SAR weigerde vergoeding van die kosten, onder meer omdat de verzekerde zonder toestemming een advocaat inschakelde. Hierdoor had SAR geen voorafgaande dekkingsbeoordeling kunnen uitvoeren. Bovendien stelde de verzekeraar dat er geen gedekte aanspraak bestond op rechtsbijstand onder de polisvoorwaarden. Maar de kern van de zaak gaat verder dan alleen deze individuele afwijzing. Het gaat hier immers om de vraag over het recht op vrije advocaatkeuze. Het gerechtshof wil op die reden eerst duidelijkheid van de Hoge Raad over de interpretatie van het recht op vrije advocaatkeuze.
Oordeel Hoge Raad
Als de Hoge Raad mee gaat in de lijn die is ingezet door het Hof van Justitie dan gaat dit de nodige gevolgen hebben. Zo kan het vroeg inschakelen van externe advocaten normaal worden. Hierdoor verschuift de rol van de verzekeraar naar een meer sturende en faciliterende rol. Ook de opbouw van het dossier en de daarin te maken keuzes komen dan bij de externe advocaat te liggen en niet langer bij de verzekeraar. Dit zal ook doorwerken in de kostenstructuur. Het model is immers nu gebaseerd op een (gedeeltelijke) uitvoering van deze werkzaamheden door de verzekeraar zelf. Dit zal dan ook leiden tot een stijging van de kosten en een aangescherpt acceptatiebeleid. Hierdoor kan weer druk komen op de toegankelijkheid en de betaalbaarheid van de rechtsbijstandsverzekering.
De Nederlandse orde van advocaten en DAS wilden tussenkomen in deze zaak. Dit laat zien dat meerdere relevante partijen dit onderwerp belangrijk genoeg vinden om hierbij betrokken te zijn. Deze verzoeken heeft het gerechtshof echter afgewezen.
Tot slot
Het is dus nu wachten op het antwoord van de Hoge Raad op de prejudiciële vragen. Als hierin duidelijk wordt dat vrije advocaatkeuze eerder ingaat dan momenteel toegepast, dan verandert dat de positie van alle betrokken partijen. Het kan voor verzekerden de toegang tot het recht, de effectiviteit van juridische hulp en de daarmee gepaard gaande kosten beïnvloeden. Tegelijkertijd wijzigt het ook de positie van de verzekeraar. De verzekeraar moet een nieuwe positie rekening houdend met andere kosten(structuren) en afstemming met externe partijen.
Mocht uw rechtsbijstandsverzekeraar de toegang tot een externe advocaat weigeren en u twijfelt hieraan? De advocaten van Gommer Advocaten kijken graag met u mee.
